Het genocidemonument van Kofi Setordji
Het onbegrijpelijke in beeld
- door Wim Bossema
Is het mogelijk een monument voor een genocide op te richten?

Voor wie zou zoiets bedoeld zijn?

Voor de doden en hun nabestaanden, om hun herinnering te bewaren?

Dat monument komt in Kigali, de hoofdstad van Rwanda, het land van de genocide van 1994. Het is een nieuw gebouw, tegen een heuvel. Er is uitzicht over een deel van de heuvelige stad, het oord van de misdaad. Het stadslawaai komt van beneden en klinkt er gedempt. Bij het gebouw is een veld; daar liggen tienduizenden overblijfselen van slachtoffers tijdelijk begraven. Het gebouw is naargeestig, het licht valt door spleten naar binnen. Het ruikt er naar vers beton. Achter glazen wanden liggen schedels opgestapeld. Zo zal het gebouw helemaal worden: achter glas opgestapelde doden, kamer na kamer. Het is huiveringwekkend, maar ook steriel. Is dat de bedoeling? Een eindje naar beneden zijn grafkelders, nog iets verder een schuur met een schamel afdak van gedroogd gras. Het zonlicht valt er doorheen op stapels schedels, stapels dijbenen, stapels botten waarvan je niet wilt weten waar ze zaten. Het knekelhuis lijkt niets meer te maken te hebben met de mensen aan wie die botten ooit toebehoorden. Tot je een pluk haar op en schedel ziet, het begin van een hoofd met een gezicht.

Wat doet de buitenstaander, de toeschouwer bij deze aanblik? We kijken een andere kant op, beschaamd, omdat we het leed niet echt begrijpen. En nog minder de moordpartijen door buren op buren, vrienden op vrienden soms, door jongeren opgezweept tot de finale afrekening. Hutu's tegen Tutsi's, ja, maar waarom? Alle terechte verklaringen voor het drama schieten toch tekort om het moorden te doorgronden.

De verbijstering van de buitenstaander, diep geraakt over gebeurtenisen ver weg, spreekt uit het genocidemonument van de Ghanese kunstenaar Kofi Setordji. De onmacht om echt tot de tragedie door te dringen, maar de bezetenheid om dat toch te proberen. Van alle kanten bestookt hij het onderwerp, hij probeert alle spelers te vangen in beelden, honderden kleine en grote. De daders en de slachtoffers. De betrokkenen uit de internationale gemeenschap. De rechters van het Rwanda Tribunaal. De doden en de overlevenden. Gerangschikt, een plaats gegeven. De omvang van de misdaad en waarom het ons allemaal raakt, neergezet in en rond zijn atelier, voor de film van Maarten Rens en de foto's voor de virtuele tentoonstelling. Daana weer ingepakt, heel precies in zorgvuldige pakjes. Misschien is het niet de bedoeling van de kunstenaar, maar dat in- en uitpakken past wonderwel bij dit monument. Het is niet zozeer een monument voor de doden en de overlevenden, het is een geheugensteun voor de toeschouwers van verre om af en toe de verbijstering en de overtuiging 'dit mogen we nooit weer laten gebeuren' weer te voelen. Setordji's monument moet de aarde over zwerven en eindeloos worden in- en uitgepakt.



--

- Genocide Monument
door Kofy Setordji